
İşçilik alacakları, işçinin çalıştığı süre boyunca ve iş sözleşmesinin sona ermesiyle birlikte işverenden talep edebileceği ücret ve tazminatların tamamını ifade eder. Bu alacaklar, işçi ile işveren arasındaki sözleşmeye, toplu iş sözleşmesine ve kanunlara göre belirlenir. Bu yazımızda işçilik alacaklarının neler olduğunu, nasıl hesaplandığını ve hangi sürelerde talep edilmesi gerektiğini anlatıyoruz.
İşçilik alacakları iki ana gruba ayrılır: iş sözleşmesinin sona ermesine bağlı olarak doğan alacaklar ve sözleşme devam ederken de talep edilebilen alacaklar.
Feshe Bağlı İşçilik Alacakları
Feshe bağlı işçilik alacakları, iş sözleşmesinin işveren veya işçi tarafından sona erdirilmesiyle doğan alacaklardır. Bunlar şunlardır:
- Kıdem tazminatı,
- İhbar tazminatı,
- Kullanılmayan yıllık izin ücreti,
- Kötü niyet tazminatı.
Kıdem Tazminatı
Kıdem tazminatı, aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış işçinin, kanunda sayılan sebeplerden biriyle iş sözleşmesinin sona ermesi halinde işverence ödenen tazminattır. İşçi şu hallerde kıdem tazminatına hak kazanır:
- İşveren tarafından ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık dışındaki bir sebeple işten çıkarılma,
- İşçinin iş sözleşmesini haklı sebeple feshetmesi,
- Muvazzaf askerlik nedeniyle işten ayrılma,
- Emeklilik veya yaşlılık aylığı almak için işten ayrılma,
- Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle işten ayrılması,
- İşçinin ölümü.
İşçinin kendi isteğiyle istifa etmesi veya ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışı nedeniyle işten çıkarılması halinde ise kıdem tazminatı ödenmez.
Kıdem tazminatı hesaplanırken önce kıdeme esas ücret belirlenir. İşçinin son brüt ücretine; işverenin düzenli olarak sağladığı yol, yemek, giyim ve benzeri parasal yardımlar eklenir. Her tam çalışma yılı için 30 günlük kıdeme esas ücret tutarında tazminat ödenir, bir yıldan artan süreler için de oranlama yapılır. Kıdem tazminatının yıllık tutarı, her altı ayda bir belirlenen kıdem tazminatı tavanını aşamaz.
Askerlik nedeniyle işten ayrılan işçinin hakları için askerlik kıdem tazminatı yazımızı inceleyebilirsiniz.
İhbar Tazminatı
Belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden taraf, karşı tarafa önceden bildirimde bulunmak zorundadır. Kanundaki veya sözleşmedeki bildirim sürelerine uymadan sözleşmeyi fesheden taraf, bu sürelere ait ücret tutarında ihbar tazminatı öder. Haklı sebeple yapılan fesihlerde ise bildirim süresine uyulması gerekmediğinden ihbar tazminatı doğmaz.
İş Kanunu'nun 17. maddesine göre bildirim süreleri şöyledir:
- İşi altı aydan az sürmüş işçi için iki hafta,
- İşi altı aydan bir buçuk yıla kadar sürmüş işçi için dört hafta,
- İşi bir buçuk yıldan üç yıla kadar sürmüş işçi için altı hafta,
- İşi üç yıldan fazla sürmüş işçi için sekiz hafta.
İhbar tazminatı da kıdem tazminatında olduğu gibi, işçinin son brüt ücretine düzenli yapılan yardımlar eklenerek hesaplanır. Kanundaki süreler asgari sürelerdir. Bu süreler iş sözleşmesiyle artırılabilir.
Kullanılmayan Yıllık İzin Ücreti
Yıllık ücretli izin hakkı, aynı işyerinde en az bir yıl çalışmış işçiye tanınan dinlenme hakkıdır. İş Kanunu'nun 53. maddesine göre işçiye verilecek yıllık izin süresi:
- Hizmet süresi bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dahil) olanlara on dört günden,
- Hizmet süresi beş yıldan fazla on beş yıldan az olanlara yirmi günden,
- Hizmet süresi on beş yıl (dahil) ve daha fazla olanlara yirmi altı günden az olamaz.
On sekiz yaşından küçük ve elli yaşından büyük işçilere verilecek yıllık izin süresi yirmi günden az olamaz. Bu süreler iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle artırılabilir.
İş sözleşmesi hangi sebeple sona ererse ersin, işçinin kullanmadığı yıllık izin günleri paraya dönüşür. Bu ücret, sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücret üzerinden hesaplanarak işçiye ödenir.
Kötü Niyet Tazminatı
İşveren, bildirim süresine uyarak iş sözleşmesini feshetse bile fesih hakkını kötüye kullanmışsa işçiye bildirim süresine ait ücretin üç katı tutarında kötü niyet tazminatı öder. Örneğin işçinin sendikaya üye olması veya işverene şikayette bulunması nedeniyle yapılan fesihler kötü niyetli fesih sayılabilir.
Kötü niyet tazminatı yalnızca iş güvencesi kapsamında olmayan işçiler için söz konusudur. Otuz veya daha fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde en az altı aylık kıdemi bulunan ve iş güvencesi kapsamına giren işçiler, kötü niyet tazminatı yerine işe iade davası açabilir.
Feshe Bağlı Olmayan İşçilik Alacakları
Bu alacaklar iş sözleşmesi devam ederken de talep edilebilir. Bunlar şunlardır:
- Ücret alacağı,
- Fazla mesai alacağı,
- Ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) alacağı,
- Hafta tatili alacağı,
- İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle tazminat.
İş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat hakkında iş kazası sonucu destekten yoksun kalma tazminatı yazımızı okuyabilirsiniz.
Ücret Alacağı
Ücret, işçinin yaptığı iş karşılığında işveren tarafından ödenen paradır. İşveren ücreti tam ve zamanında ödemek zorundadır. İş sözleşmesi devam etsin veya etmesin, ödenmeyen ücret her zaman talep edilebilir. Ücretin ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde ödenmemesi halinde işçi iş görmekten kaçınabilir. Ücretin tam ve zamanında ödenmemesi ayrıca işçiye iş sözleşmesini haklı sebeple feshetme ve kıdem tazminatı alma hakkı verir. Ücretin ödendiğini ispat yükü işverene aittir.
Fazla Mesai Alacağı
Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır. Fazla çalışılan her saat için işçiye, normal saatlik ücretinin yüzde elli fazlasıyla, yani 1,5 katı ücret ödenir. İşçi isterse, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakika serbest zaman da kullanabilir. Fazla çalışmanın toplamı yılda 270 saati geçemez.
Sözleşmeyle haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, bu sürenin üzerinde ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar "fazla sürelerle çalışma" sayılır. Bu çalışmalar için saatlik ücretin 1,25 katı ödenir veya her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman kullandırılır.
Fazla çalışma yapıldığını ispat yükü kural olarak işçidedir. İşçi bunu tanık beyanları, işyeri giriş çıkış kayıtları ve işin niteliği gibi delillerle ispatlayabilir. Fazla çalışma ücretinin ödendiğini ispat yükü ise işverendedir. İşveren bunu, işçinin ihtirazi kayıt koymadan imzaladığı ücret bordroları ve banka kayıtlarıyla ispatlayabilir.
Ulusal Bayram ve Genel Tatil (UBGT) Alacağı
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışılıp çalışılmayacağı toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesiyle belirlenir. Sözleşmede bir hüküm yoksa bu günlerde çalışmak için işçinin onayı gerekir.
Genel tatil gününde çalışmayan işçiye o günün ücreti tam olarak ödenir. Çalışan işçiye ise bu ücrete ek olarak bir günlük ücret daha ödenir. UBGT alacağı, sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücret üzerinden değil, çalışmanın yapıldığı dönemdeki ücret üzerinden hesaplanır.
Genel tatil günlerinde çalışıldığını ispat yükü işçide, bu çalışmaların karşılığının ödendiğini ispat yükü ise işverendedir.
Hafta Tatili Alacağı
İşçiye yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme verilmesi zorunludur. İşçi hafta tatilinde çalışmasa da o günün ücretini alır. Hafta tatilinde çalıştırılan işçiye, Yargıtay uygulamasına göre o günün ücretine ek olarak günlük ücretin yüzde elli fazlası ödenir. Hafta tatili ücretinin ödenmemesi halinde işçi iş sözleşmesini haklı sebeple feshedebilir.
AGİ Alacağı Hakkında Not
Asgari geçim indirimi (AGİ) uygulaması 1 Ocak 2022 tarihinden itibaren kaldırılmış, bunun yerine asgari ücret tutarındaki kazanç gelir vergisinden istisna tutulmuştur. Bu nedenle bugün itibarıyla yeni bir AGİ alacağı doğmamaktadır. Geçmiş dönemlere ait AGİ alacakları ise beş yıllık zamanaşımı süresine tabidir.
İşçilik Alacaklarında Zamanaşımı
Kıdem, ihbar, kötü niyet ve kullanılmayan yıllık izin ücreti alacakları için zamanaşımı süresi, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren beş yıldır. Ücret, fazla mesai, hafta tatili ve genel tatil alacakları da beş yıllık zamanaşımına tabidir. Bu alacaklarda süre, her bir alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren ayrı ayrı işler.
İşçilik Alacaklarında Arabuluculuk
İşçilik alacakları ve tazminatları için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Arabuluculuğa başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir. Arabuluculuk sürecinde anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlenmesinden sonra iş mahkemesinde dava açılabilir. Arabuluculuğa başvurulması zamanaşımını durdurur. Ancak iş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat davalarında arabuluculuk zorunlu değildir.
Sonuç
İşçilik alacakları; iş sözleşmesinin sona ermesiyle doğan kıdem, ihbar, yıllık izin ve kötü niyet tazminatı ile sözleşme devam ederken de talep edilebilen ücret, fazla mesai, hafta tatili ve genel tatil alacaklarından oluşur. Bu alacakların doğru hesaplanması, ispat yükünün kimde olduğunun bilinmesi ve beş yıllık zamanaşımı süresinin kaçırılmaması büyük önem taşır.
İşçilik alacaklarınızın hesaplanması ve arabuluculuk ile dava sürecinin takibi için Ankara avukat Kaan Karayaka ile iletişime geçebilirsiniz.


