
İşçi, bir iş sözleşmesine dayanarak işverene bağlı şekilde ve ücret karşılığında çalışan gerçek kişidir. İşçiler uzmanlık gerektiren veya gerektirmeyen her alanda çalışabilir. İş Kanunu, iş sözleşmesiyle çalışan bu kişilere, işverene karşı korunmalarını sağlayan birçok hak tanımıştır.
İşçi hakları çok geniş bir konudur ve hepsini tek bir yazıda saymak mümkün değildir. Bu yazımızda iş hayatında en sık karşılaşılan temel çalışan haklarını ele alıyoruz.
1. Ücret Alma Hakkı
İşçinin en temel hakkı, yaptığı işin karşılığı olan ücreti almaktır. İşveren ücreti tam ve zamanında ödemek zorundadır. Ücret en geç ayda bir ödenir.
İş Kanunu'na göre ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu durum grev sayılmaz ve işçi işten çıkarılamaz. Ayrıca ücretin tam ve zamanında ödenmemesi, işçiye iş sözleşmesini haklı sebeple feshederek kıdem tazminatı alma hakkı verir. Böyle bir durumla karşılaşan işçinin, hak kaybı yaşamamak için bir avukata danışmasında fayda vardır.
2. Eşit Davranılma Hakkı
İşveren, iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrım yapamaz. Esaslı sebepler olmadıkça tam süreli çalışan işçiye karşı kısmi süreli çalışan işçiye, belirsiz süreli çalışan işçiye karşı belirli süreli çalışan işçiye farklı işlem yapamaz. Aynı veya eşit değerde bir iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz.
3. Ara Dinlenme Hakkı
İşçinin gün içinde yemek, çay ve benzeri ihtiyaçları için dinlenmeye hakkı vardır. İş Kanunu, günlük çalışma süresine göre verilmesi gereken en kısa ara dinlenme sürelerini şöyle belirlemiştir:
- Dört saat veya daha kısa süreli çalışmalarda on beş dakika,
- Dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar olan çalışmalarda yarım saat,
- Yedi buçuk saatten fazla süren çalışmalarda bir saat.
Taraflar sözleşmeyle daha uzun ara dinlenme süresi kararlaştırabilir. Ara dinlenmeler çalışma süresinden sayılmaz.
Kanuna göre günlük çalışma süresi en fazla 11 saattir. Yargıtay, yedi buçuk saatten fazla çalışmalar için öngörülen bir saatlik ara dinlenmenin 11 saate kadar olan çalışmalar için geçerli olduğunu, günlük 11 saati aşan çalışmalarda en az bir buçuk saat ara dinlenme verilmesi gerektiğini kabul etmektedir. (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 27.04.2022 tarihli, 2022/4623 Esas, 2022/5403 Karar)
4. Fazla Mesai Ücreti Hakkı
Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır. Haftalık çalışma süresi hesaplanırken ara dinlenmeler hesaba katılmaz. Örneğin haftada altı gün, günde dokuz saat çalışan ve her gün toplam bir saat ara dinlenme kullanan bir işçinin haftalık çalışma süresi 6 x (9 - 1) = 48 saattir. Bu sürenin 3 saati fazla çalışmadır.
Fazla çalışılan her saat için normal saatlik ücretin 1,5 katı ödenir. Örneğin saatlik ücreti 100 TL olan işçiye her fazla çalışma saati için 150 TL ödenmeli ve bu ödeme ücret bordrosunda gösterilmelidir. İşçi isterse, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakika serbest zaman da kullanabilir.
Sözleşmeyle haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, bu sürenin üzerinde ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar için saatlik ücretin 1,25 katı ödenir veya her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman kullandırılır.
Fazla çalışma ücretinin eksik ödenmesi veya hiç ödenmemesi halinde işçi iş sözleşmesini haklı sebeple feshedebilir.
5. Hafta Tatili Hakkı
İşçiye, tatil gününden önce çalışmış olmak koşuluyla, yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme verilmesi zorunludur. Hafta tatili uygulamada çoğunlukla pazar günü kullandırılır. Ancak işyerinin faaliyetine göre farklı bir gün de belirlenebilir.
İşçi hafta tatilinde çalışmasa da o günün ücretini alır. Hafta tatilinde çalıştırılan işçiye ise Yargıtay uygulamasına göre bu ücrete ek olarak günlük ücretin yüzde elli fazlası ödenir. Örneğin günlük ücreti 1.000 TL olan bir işçi hafta tatilinde çalışmasa da bu ücreti alır. Hafta tatilinde çalışırsa kendisine ayrıca 1.500 TL ödenmesi gerekir. Bu ödemenin yapılmaması işçiye haklı fesih imkanı verir.
6. Ulusal Bayram ve Genel Tatil Günlerinde Çalışmama Hakkı
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışılıp çalışılmayacağı toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesiyle belirlenir. Sözleşmede bir hüküm yoksa işçinin bu günlerde çalıştırılması için onayının alınması gerekir.
Genel tatil gününde çalışmayan işçiye o günün ücreti tam olarak ödenir. Bu günde çalışan işçiye ise, çalışma süresi bir saat bile olsa, ayrıca bir günlük ücret daha ödenir. İşçinin onayı olmadan çalıştırılması veya bu ücretin ödenmemesi halinde işçi iş sözleşmesini haklı sebeple feshedebilir.
7. Yıllık Ücretli İzin Hakkı
Aynı işyerinde en az bir yıl çalışmış işçi yıllık ücretli izne hak kazanır. İzin süresi işçinin kıdemine göre değişir:
- Bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dahil) kıdemi olanlara en az on dört gün,
- Beş yıldan fazla on beş yıldan az kıdemi olanlara en az yirmi gün,
- On beş yıl (dahil) ve daha fazla kıdemi olanlara en az yirmi altı gün.
On sekiz yaşından küçük ve elli yaşından büyük işçilere verilecek yıllık izin süresi yirmi günden az olamaz. Bu süreler sözleşmeyle artırılabilir.
Yıllık izin kural olarak bölünmeden kullandırılır. Ancak taraflar anlaşarak izni, bir bölümü on günden az olmamak üzere en fazla üçe bölebilir.
Kullanılmayan yıllık izinler birikir. Örneğin üçüncü çalışma yılı içinde olan ve hiç izin kullanmamış bir işçinin 28 günlük izin hakkı vardır. Bu işçinin iş sözleşmesi hangi sebeple sona ererse ersin, kullanmadığı 28 günlük iznin ücretini işverenden talep edebilir.
8. Askere Giden İşçinin Hakları
Askerlik, erkek vatandaşlar için zorunlu bir ödevdir. İş Kanunu bu ödevi yerine getirecek işçiyi çeşitli şekillerde korur.
Askere giden işçi, iş sözleşmesini muvazzaf askerlik nedeniyle feshederek kıdem tazminatı alabilir. Askerlik görevini tamamlayan ve iki ay içinde eski işyerine başvuran işçiyi işveren, boş yer varsa hemen, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek almak zorundadır. Taraflar anlaşırsa işçinin askerlik süresince ücretsiz izinli sayılması da mümkündür. Bu konuyu askerlik kıdem tazminatı yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.
9. Doğum İzni ve Kadın İşçilerin Hakları
Kadın işçilerin doğumdan önce sekiz, doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam on altı hafta çalıştırılmaması esastır. Çoğul gebelik halinde doğumdan önceki sekiz haftalık süreye iki hafta eklenir. Sağlık durumu uygun olan kadın işçi, doktor onayıyla doğumdan önceki üç haftaya kadar çalışabilir. Bu durumda doğumdan önce kullanmadığı süreler doğum sonrası izne eklenir ve doğum sonrası izin on üç haftaya kadar uzayabilir.
Kadın işçiye, isteği halinde doğum izninin bitiminden itibaren altı aya kadar ücretsiz izin verilir. Bu izin talep halinde verilmek zorundadır. Doğum izni süreleri kıdemden sayılırken, işçinin talebiyle verilen ücretsiz izin süresi kıdemden sayılmaz.
Kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir. Bu sürenin hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kullanılacağını işçi kendisi belirler. Süt izni günlük çalışma süresinden sayılır.
10. İşsizlik Ödeneği Hakkı
İşsizlik ödeneği, işsizlik sigortası kapsamında kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalan sigortalılara belirli bir süre ödenen parasal destektir. İşsizlik ödeneği alabilmek için:
- Kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalmak,
- Hizmet akdinin sona ermesinden önceki son 120 gün boyunca kesintisiz çalışmış olmak,
- Son üç yıl içinde en az 600 gün işsizlik sigortası primi ödemiş olmak,
- İşten ayrılmadan sonraki 30 gün içinde İŞKUR'a şahsen veya elektronik ortamda başvurmak gerekir.
Son üç yıl içinde 600 gün prim ödeyenlere 180 gün, 900 gün prim ödeyenlere 240 gün, 1080 gün prim ödeyenlere ise 300 gün süreyle işsizlik ödeneği verilir.
Sonuç
Bu yazımızda iş hayatında en sık karşılaşılan işçi haklarını özetledik. Kanunda ve yargı kararlarında burada yer vermediğimiz pek çok başka hak da bulunmaktadır. İş sözleşmesinin sona ermesiyle doğan kıdem ve ihbar tazminatı gibi haklar için işçilik alacakları yazımızı inceleyebilirsiniz.
Haklarınızın işveren tarafından eksik veya hiç yerine getirilmemesi halinde ayrıntılı bilgi almak ve hukuki destek için Ankara avukat Kaan Karayaka ile iletişime geçebilirsiniz.


